Urr
09
26
Azken hamarkadetako poeta ingeles gailenetakoa, saiakeragile bikaina, 2026ko Nobel saria jaso du Anne Carson kanadarrak. Helenista handia, tradizio klasikoarekiko elkarrizketan egungo literatura ausart eta ederra sortu du. Euskaraz irakurri ahal da: duela bi urte, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Gorriren autobiografia: Nobela bat olerki lerrotan (Igela, 2024) euskaratu zuen Joxe Mari Berasategik. 2024an bertan, Egan aldizkarian, Izaskun Etxebeste Zubizarretak Carsonen Kristalezko saiakera poemarioko zenbait poema itzuli eta plazaratu zituen, hemen irakur ditzakezunak.
Urr
08
26
Duela 25 urte hil zen, 2001eko urriaren 8an, sortzez Alexandre Biyidi-Awala eta idaztez Mongo Beti izan zena. Parisko Sorbonan ikasi zuen, Afrika frankofonoaren eliteek ohi bezala. Kamerunera itzulirik nobelagintzari ekin zion. Le Pauvre Christ De Bomba (1956), Frantzia kolonialaren eta Eliza katolikoaren bortizkerien salaketa da, kritikaren erregarria areagotu egiten duen umore zorrotzean. Maisulantzat hartu zuten metropoliko literatur zirkuluek eta ikono bat bihurtu zen Mongo Beti. Independentziaren osteko neokolonialismoarekin kritiko, erbesteratu beharra ekarri zion, eta Frantzian jardun zuen irakasle 30 urtez. Hainbat eleberri eta saiakera idatzi zituen, besteak beste Dictionnaire de la Negritude (1989). Koldo Izagirrek euskaratutako bost sarrera interesgarri eskaintzen dizkizuegu.
Urr
01
26
Urriaren 1ean argitaratzen hasi ziren, aldizkarietan eta atalka, XIX. mendeko bi eleberri ezagunenetakoak, literatura unibertsaleko gailurretan daudenak biak. Duela 170 urte argitaratu zen Madame Bovary-ren lehen atala, 1856ko urrian, Revue de Paris aldizkarian. Urritik abendura bitartean kaleratu zen aldizkarian, eta hurrengo urtean liburu moduan, eta argitaratu eta berehala jaso zuen Gustave Flaubertek prokuradore nagusiaren salaketa, immoralitate eta obszenitateagatik. Euskarari Patxi Apalategik ekarri zion eta Literatura Unibertsala bilduman plazartu (Ibaizabal, 1993). Epaitegietako zalapartarik gabe, baina oihartzun ikaragarriz, 25 urte geroago, 1881eko urriaren lehenean argitaratu zen Robert Louis Stevenson eskoziarraren Altxor uhartea-ren lehen atala, Young Folks aldizkarian. Liburu gisa handik bi urtera eman zuten, eta euskaraz Literatura Unibertsala bilduman agertu zen, 1991n, Maria Garikanok euskaratua. Lehenago Xabier Etxanizek ere euskaratua zuen, eta Elkar argitaletxearekin plazaratu 1985ean, eta Iñaki Mendigurenek ere bai 1994an, Elkar argitaletxean hau ere.
Ira
29
26
Antzerki idazlea eta poeta, eleberrietan sendotu zuen lehenago beste generoetan lortutako ospea Joaquim Machado de Assisek, askoren iritziz Hego Ameriketako XX. mendeko literaturaren aitzindarietako bat izan denak. 1908ko irailaren 29an jaio zen, Rio de Janeiron, eta bere eleberririk ezagunena, On Casmurro, Josu Zabaletak euskaratu eta Literatura Unibertsala bilduman kaleratu zen 2009an. 1990an, baina, Igela argitaletxeak euskarari ekarria zion Alienista eleberria, Joseba Urteagak euskaratua, osorik irakurgai dagoena. 2020an, azkenik, Unai Begiristainek Deabruaren eliza eta Diplomatikoa narrazioak itzuli ditu, eta Booktegi gunean jarri.
Ira
25
26
Hogeita hamasei urte zituela hil zen, 1972ko irailaren 25ean, Alejandra Pizarnik. Gazte, baina ordurako letren eta bereziki poesiaren esparruan arrasto sakona utzita. Poesia bat non arroztasun sentipena, nonahi atzerritar sentitzearena, presente dagoen. Beñat Sarasolak dioenez, “sentimendu hori, baina, geografikoa bainoago existentziala izatera iristen dela esan liteke, ni-aren eta munduaren artean arrakala gaindiezina egongo balitz bezala. Hala, Pizarniken poesia, nitasun indartsu baten aldarrikapena da, lehen pertsonako izenordaina enfasiz adieraztetik hasita”. Susak argitaratutako poema antologiaren hitzaurrean dakartza hitzok, Munduko Poesia Kaierak bilduman, Asier Sarasolak apailatu eta euskaratutako antologia. Lehen ere itzulia zion poemarik Pizarniki Sarasolak (Uberan, 2010), eta euskaraz ere irakur litezke bere egunerokoaren zati batzuk, Danele Sarriugartek euskaratuak (Elearazi, 2014), eta Idatz&Mintz aldizkarian Xabier Bovedak itzulitako hainbat poema.
Ira
25
26
Ideia errepublikar eta galegisten arteko trantsizioan bizi izan zen Manuel Curros Enriquez poeta galiziarra. Habanan jaioa 1851ko irailaren 25ean, XIX. mendeko idazle galiziarren artean handietako bat izan zen. A Virxe do cristal eta batez ere Aires da miña terra poemarioekin arrakasta eta baita polemika bizi izandakoa, 1888an argitaratu zuen O Divino Sainete liburua, zatia euskaratuta duen bakarra. Gabriel Arestik, Jostirudi Jainkotarra izenez, Sarrera eta I. Kantua euskaratu zituen.
Ira
15
26
Diferentea izateko garai oso onak ez dira. Azalaren kolorea, jatorria edo maila soziala izan, edo hirurak, edo horitako bi, jendartean gizentzen ari den oreari doinu arriskutsua dario: “eta mutilak, bihar lintxazale, / bozkario ankerrez dantza jostetan”. Lintxamendua izeneko poemaren amaiera da, baina amaierarik ez duen joera batena ere bai. 1889ko irailaren 15ean jaio zen Claude McKay. Idazle jamaikar-amerikarra, Harlemgo Berpizkundeko erreferentzietako bat, idazle lana ez ezik lan militante handia egin zuen, beti ere sozialismoaren bideetan. Lehen aipatuaz gain, beste hiru poema ekarri zizkion euskarari Iñigo Astizek
Ira
14
26
Errumaniako abangoardiako poeta handia da Geo Bogza, literaturaren teoriko eta kazetaria, 1993ko irailaren 14an zendu zen. Surrealismoaren ildoetan idazten hasia, obszenitate salaketapean espetxeratua eta bere herriko literaturaren guardia zaharrak zigortua, Iraintzeko poema-k liburuak Errumaniako letretako figura nagusietakoa bihurtu zuen. Gerraosteko garai sobietarrean hasieran eroso, komunista, ezkerreko konbikzioak utzi ez zituena, pixkanaka Ceaucescuren erregimenarekiko ere kritiko agertu zen, disidentzia politikoan amaituz. Koldo Izagirrek Bogzaren bederatzi poema euskaratu zituen.
Ira
14
26
Poeta akmeisten ildoen jarraitzaile, XX. mendeko errusiar poesiaren ahots liriko nabarmenetako bat da Alexandre Kuxner-ena. Gaur 90 urte jaioa, 50etik gora poemarioren egilea, eragile aktiboa izan da Errusiako literatura eremuan, aldizkari eta abarretan. Bere bi poema irakur daitezke euskaraz, Itxaro Bordak euskaratuak, Maiatz aldizkarian.
Ira
11
26
Angolako idazle, iraultzaile eta estatu-gizona, 1979ko irailaren 10ean hil zen Agostinho Neto. Gaztetandik lotu zitzaion borroka politikoari, eta 1975ean Angolak independentzia lortu zuenean Agostinho Neto hautatu zuten lehendakari. Hainbat hizkuntzatara itzulia, euskarara Urtzi Urrutikoetxeak ekarri zuen lehendabizi, Linterna Gorria aldizkariaren 3. zenbakirako euskaratu baitzuen Afrikako negarra poema. 2004an, poetaren heriotzaren 25 urteurrenean, Koldo Izagirrek, Bego Montoriok, Mikel Elorzak eta Iñigo Aranbarrik bere zenbait poema euskaratu zituzten. Hemen dituzu denak.
Ira
10
26
XIX. mendea amaitzeko bi urte falta zirela, iraiularen 9an, zen du zen Stephane Mallarme. Poesiaren historiako handienetako bat da Mallarme, XIX. mendeko gailurra eta geroko abangoardien aurrekaria. Sinbolismoa gainditu eta inpresionismoaren hastapena abiatu zuen. Aurretik euskarara itzuli gabea, poeta frantsesaren obraren antologia bat badaukagu Munduko Poesia Kaierak bilduman argitaratua, Josu Landak euskaratua. Haren poema konplexu eta harrigarriez gozatzeko parada bikaina.
Abu
31
26
Duela 85 urte hil zen, 1941eko abuztuaren 31n, bere buruaz beste eginda, Marina Tsvetaieva. Bizitza errealitate latza suertatu zitzaion, berea eta bere herriarena, erbestea bizi izan baitzuen Errusiako gerra zibilaren garaian, itzulera, banaketa, senarraren fusilatzea, semearen galera… Bizitzaren enbatei aurre egiteko idazketa zeukan, literatura, non haren askatasun egarria eta amets betegabeak bizitzaren beraren segida diren. Bere eleberri bat irakur daiteke euskaraz, Ene anaia femeninoa (Erein-Igela, 2022, Joxemari Berasategi itzultzaile) eta zenbait poema. Hedoi Etxartek hiru euskaratu zituen, eta bereziki azpimarratzekoa 1924an ondutako Bukaeraren poema, formaz zein edukiz latz landutako poema luze eta ederra, euskaraz irakur daitekeena Josu Landak egindako itzulpenean.
Abu
29
26
Mendea bete du abuztuaren 29an Rene Depestre idazle haitiarrak. 40etako diktadura militarraren aurkako ekintzailea, espetxea eta erbestea nozitu zituen. Negritudearen mugimenduari lotua, Cesaire eta Senghorren bidaide Parisen, Kubara eta Hego Ameriketara itzuli eta 50-60etako mugimendu iraultzaileak bizi izan zituen. Poesian eta prosan aritua, euskaraz bere zenbait narrazio irakur daitezke, Joxan Elosegik euskaratuak. Igelak argitaratu zituen 2013an Eros tren txinatar batean izenburuko liburuan. Haitiarrak 100. urtebetetzea duela ospatzeko, liburu horretako narrazio bi dakartzagu, Urrezko faisaia eta Bazhou.
Abu
28
26
Errusiako literaturaren izen handien artean sailkatu izan ez den arren, tokia izateko adinako lanak idatzi zituen Andrei Platonov idazleak. XIX mendearen amaieran jaioa, 1899ko abuztuaren 28an. Iraultza osteko lehen idazleetakoa, komunista, bere eszeptizismoak eta lanetan zekarren sistemaren kritikak debekua ekarri zioten garai sobietarrean. Lubakia eta Txevengur dira haren lanik ezagunenak (lehena euskarara Iker Sanchok ekarria, Alberdania-Elkar, 2009). 1990ean, Hegats aldizkariaren 3. zenbakian, Karlos Santistebanek Platonoven ipuin bat euskaratu zuen, orain dakarkizueguna: Eguzkiaren sartalderantz.
Abu
27
26
Politikari, kazetari, kulturgile… eremu askotan jardun zuen, eta eragina utzi, Ander Arzelus Luzear-ek. Argia aldizkariaren zuzendari, El Día-ko euskal orriaren arduradun, euskarazko irratigintzan aitzindari Joseba Zubimendirekin batera, EAJko kide, bere lan militanteak espetxera eta erbestera bidali zuen. Berrogeita hamaika urte bete berri, 1949ko abuztuaren 27an hil zen, espetxeko egonaldiak haren osasuna erasana. Antzerkia idatzi zuen batez ere, eta hemen eskaintzen dizkizuegu obra bi: Gibel Handi eta Neskamearen marmarrak. Itzultzaile ere aritu zen, besteak beste Charles Dickensen Eguarri abestia.
